Дэмаграфічны бонус: умелыя азіяцкія тыгры і бездапаможная Беларусь

Друкаваная версіяPDF версія

Парадаксальна, але факт: у Беларусі пры няўхільным змяншэнні насельніцтва ўвесь час расла колькасць насельніцтва працаздольнага ўзросту.

Насельніцтва змяншаецца, колькасць працоўных рук расце

У пошуку адказу на пытанне, як нараджальнасць звязаная з эканамічным ростам, навукоўцы прыйшлі да высновы, што адзін з найважнейшых фактараў – узроставая структура насельніцтва. Навукоўцы давялі, што спалучанае са змяншэннем нараджальнасці часавае змяненне ва ўзроставай структуры грамадства можа ў значнай ступені станоўча ўздзейнічаць на эканамічны рост.

З рэзкім падзеннем колькасці нараджэнняў дзяцей суадносіны паміж людзьмі ў працаздольным узросце (у выпадку з Беларуссю, гэта мужчыны 16–59 гадоў, жанчыны 16–54 гадоў) і непрацаздольным насельніцтвам змяняюцца на карысць першай катэгорыі. Настае гэтак званы перыяд дэмаграфічнага бонусу (або дэмаграфічнага дывідэнду): эканамічная вытворчасць павялічваецца пры адначасовым змяншэнні сацыяльнага цяжару (напрыклад, выплаты на адукацыю і ахову здароўя).

Цягам 80-ых гг. у Беларусі была высокая нараджальнасць, якая рэзка звалілася на пачатку 90-ых гг. Для параўнання, у 1989 г. сумарны каэфіцыент нараджальнасці ў Беларусі быў 2,03 нараджэнняў на жанчыну, у 1997 г. – 1,3. Значнае падзенне нараджальнасці адчыніла для краіны акно дэмаграфічнага бонусу ў сувязі з тым, што колькасць асобаў ва ўзросце да 16 гадоў рэзка скарацілася. Нягледзячы на тое, што з 1994 г. агульная колькасць насельніцтва зменшылася амаль на 800 тыс. чалавек, працоўныя рэсурсы з кожным годам павялічваліся, аж да 2007 года.

Графік 1. Тысяч асобаў у працаздольным узросце, 1991-2011 гг.[1]

Змены ва ўзроставай структуры насельніцтва яшчэ больш паказальныя, калі звярнуць увагу на суадносіны колькасці асобаў непрацаздольнага ўзросту да 1000 асобаў працаздольнага ўзросту. Калі ў 1992–1994 гг. на 1000 асобаў працаздольнага ўзросту прыпадала больш за 800 непрацаздольнага, то ў 2007–2008 гг. – усяго 615. Фактычна 2007–2008 гг. былі гадамі з найменшаю дэмаграфічнаю нагрузкаю за ўсю пасляваенную гісторыю Беларусі. Характэрна, што менавіта ў пікавы перыяд дэмаграфічнага бонусу – на мяжы 2007 і 2008 гг. – улады Беларусі задумалі рэформу сістэмы сацыяльнай абароны і адмянілі шмат якія льготы для розных катэгорыяў грамадзянаў.

Графік 2. Колькасць асобаў непрацаздольнага ўзросту на 1000 чалавек працаздольнага ўзросту ў 1990–2012 гг.[2]

У 2008 г. акно дэмаграфічнага бонусу пачало прычыняцца, і з 2009 г. назіраецца відавочная зваротная тэндэнцыя – дэмаграфічная нагрузка ўзрастае з кожным годам. Паводле прагнозу Нацыянальнага статыстычнага камітэту, да 2020 г. суадносіны паміж катэгорыямі насельніцтва ў працаздольным і непрацаздольным узростах ізноў узрастуць да ўзроўню пачатку 90-ых (каля 800 асобаў) і працягнуць расці. Цяпер у матчын узрост уступаюць дзяўчаткі, якія нарадзіліся на пачатку 90-ых. З кожным годам насельніцтва, старэйшае за працаздольны ўзрост, будзе паступова павялічвацца, а малодшае за працаздольны, – змяншацца. У перыяд паміж 2011 і 2020 гг. амаль 1,5 млн. грамадзянаў пакінуць катэгорыю насельніцтва працаздольнага ўзросту.

Дэмаграфічны бонус ухаластую

Зразумела, дэмаграфічны бонус – з’ява часавая: паступова асобы працаздольнага ўзросту ўступаюць у пенсійны ўзрост, а паніжаная нараджальнасць прыводзіць да змяншэння тэмпаў росту працоўнай сілы. Таму ўраду варта без прамаруджання скарыстацца з гістарычнага моманту для правядзення важных рэформаў.

Пры ўмове правядзення ўрадам удалай эканамічнай і сацыяльнай палітыкі (лібералізацыя рынку працы, рэформы аховы здароўя ды адукацыі і г.д.), дэмаграфічны бонус выяўляецца ў рэзкім скоку прыбыткаў на душу насельніцтва. Гэтая мадэль выдатна спрацавалала ў выпадку з азіяцкімі тыграмі (Рэспубліка Карэя, Сінгапур, Тайвань, Тайланд). Даведзена, што менавіта дэмаграфічны бонус забяспечыў ад траціны да паловы памеру “эканамічнага цуду” ў гэтых краінах (Bloom and Williamson, 1998).

Паказальным еўрапейскім прыкладам эфектыўнага выкарыстання дэмаграфічнага бонусу служыць “кельцкі тыгр” – Ірландыя. Важным фактарам рэзкага падзення нараджальнасці ў краіне стала легалізацыя кантрацэптываў у 1985 г. Калі ў 1980 г. колькасць нараджэнняў на 1000 чалавек складала 21,0, то ў 1990-ым – 14,2. Разам з удалаю эканамічнаю палітыкаю гэта забяспечыла Ірландыі штогадовы эканамічны рост 9,4 % у 1995–2000 гг. і 5,9 % у 2001–2008 гг.

На жаль, дэмаграфічны бонус у выпадку з Беларуссю спрацаваў ухаластую. У адрозненне ад азіяцкіх тыграў, у Беларусі ў перыяд дэмаграфічнага бонусу не правялі маштабнай эканамічнай, тэхналагічнай і сацыяльнай мадэрнізацыі, не стварылі новых канкурэнтаздольных галінаў нацыянальнай эканомікі. Сярэднегадавы 8-адсоткавы рост эканомікі ў перыяд 2001–2008 гг. быў шмат у чым абумоўлены не структурнымі рэформамі ды ўкараненнем новых тэхналогіяў, а выгаднымі энергетычнымі пагадненнямі з Расіяй, перапродажам нафтапрадуктаў заходнім краінам і адкрытасцю расійскага рынку для ўсё меней канкурэнтаздольных беларускіх тавараў.

Празмерна зарэгуляваны рынак працы Беларусі, абмежаваная роля прыватнага сектару і дэфіцыт працоўных месцаў не дазволілі працаўладкоўваць усё большую колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце, якое ўсё часцей стала выбіраць працоўную і сталую міграцыю як выйсце са становішча, якое склалася. Пры гэтым недастатковая дыферэнцыяцыя аплаты працы ў выніку пераразмеркавальнай эканамічнай палітыкі стымулявалі міграцыю высокакваліфікаваных кадраў.

Спрыяльны перыяд для эканамічнага і тэхналагічнага скоку сыходзіць у нябыт, яму на змену, пачынаючы з пераломных 2007–2008 гг., ідзе зваротны, адмоўны працэс. Каб не пагоршыць эканамічнай сітуацыі ў краіне, уладам варта як мага раней і эфектыўней правесці лібералізацыю рынку працы, рэструктурызацыю прадпрыемстваў дзяржсектару і павялічыць ролю прыватнага сектару ды сектару паслугаў, разам з рэфармаваннем пенсійнай і адукацыйнай сістэмаў.


[1] На падставе звестак Нацыянальнага статыстычнага камітэту Рэспублікі Беларусь.


[2] На падставе звестак Нацыянальнага статыстычнага камітэту Рэспублікі Беларусь.

Чытайце BISS-Blitz у фармаце pdf